Deze zomer was droog. Heel droog. En waterbeheer op een dak is net iets anders dan waterbeheer op de grond. Een dak heeft geen ondergrondse waterlagen waar planten tijdens een droge periode naar kunnen terugvallen. Alles wat onze gewassen krijgen, moeten we dus zelf opvangen, bufferen en op het juiste moment opnieuw beschikbaar maken.
Op onze dakmoestuinen experimenteren we al jaren met manieren om dat zo slim en lowtech mogelijk te doen. Van grote regenwaterbuffers en capillaire irrigatie tot cascadegewijze wateropvang en nieuwe vormen van waterhergebruik: we zoeken telkens naar systemen die water vasthouden waar het valt en het pas vrijgeven wanneer de planten het nodig hebben.
Deze uitzonderlijk droge zomer maakte tegelijk duidelijk hoe belangrijk die aanpak wordt. Hoe geef je een dakmoestuin efficiënt water? Hoeveel regenwater kun je bufferen? En wat gebeurt er wanneer de techniek het even laat afweten?
Een kijkje achter de schermen van ons waterbeheer op PAKT en het M HKA — en van wat deze zomer ons geleerd heeft.
Lowtech, maar slim: regenwater bufferen op PAKT
Op PAKT bufferen we 100.000 liter regenwater op het dak. Daarvoor gebruiken we omgebouwde IBC-vaten die met elkaar verbonden zijn. Diezelfde vaten vormen ook de balustrade van de dakboerderij: drie functies in één constructie — waterbuffering, substraat en valbeveiliging.
Ook de moestuinbakken zelf zijn ontworpen om water zo lang mogelijk vast te houden. Ze bestaan uit een dubbele schelp: onderaan zit een waterreservoir, daarboven het substraat waarin de planten wortelen.
Een semi-automatisch bewateringssysteem zorgt ervoor dat het water vanuit het reservoir beschikbaar komt voor de planten. Via een capillaire doek wordt het water langzaam omhooggetrokken naar het substraat.
In het midden van de bak staat bovendien een keramische OYA-pot. Die wordt via een solar druppelaar met water gevuld. Door de poriën in het keramiek komt dat water vervolgens heel langzaam vrij in de omgeving van de plantenwortels.
Zo ontstaat een extra waterbuffer, zonder ingewikkelde techniek of elektriciteit die kan uitvallen.
Het regenwater dat op de rest van het dak valt, voeren we via een drainageplaat af naar een ondergrondse buffer van nog eens 100.000 liter. Wanneer de waterreservoirs in de moestuinbakken bijna leeg raken, zet een vlotter een pomp in werking. Die pompt water vanuit de ondergrondse buffer opnieuw naar boven.
Zo proberen we elke druppel zo lang mogelijk op het dak te houden en opnieuw te gebruiken.
Toen de techniek het liet afweten
Deze zomer kregen we meteen de kans om te testen hoe robuust dat systeem werkelijk is.
Na jaren trouwe dienst begaf de pomp het — uitgerekend tijdens de droogste weken van de zomer. Een nieuwe pomp kon niet onmiddellijk geplaatst worden. Onze technische oplossing had dus tijdelijk een technische oplossing nodig.
Gelukkig heeft Volle Grond een geheim wapen dat geen enkele installatie kan vervangen: onze community.
Tientallen dakboeren sloegen spontaan de handen in elkaar. Via onze online community planden ze wie wanneer naar PAKT kwam om water te geven. Met gieters, emmers en vooral veel goede wil zorgden ze ervoor dat de gewassen de droge periode doorkwamen.
Waar de techniek even faalde, hield de gemeenschap stand. 🌱
Tegelijk maakte de droogte iets duidelijk wat we al langer vermoedden: 200.000 liter regenwaterbuffering klinkt als heel veel, maar volstaat niet noodzakelijk wanneer droge periodes langer en frequenter worden.
Waterbeheer op een dak gaat dus niet alleen over zoveel mogelijk water opslaan. Het gaat ook over efficiënt water geven, verschillende buffers combineren en nadenken over wat er gebeurt wanneer regen langere tijd uitblijft.
Verticaal telen en cascadegewijs regenwater bufferen op het M HKA
Op de dakboerderij van het M HKA pakken we het anders aan.
Dit dak delen we met het museum en met M HKAfé. We kunnen er dus niet zomaar het volledige terras innemen met moestuinbakken. Om zoveel mogelijk ruimte vrij te houden, kozen we voor verticaal telen.
Samen met Tamco ontwikkelden we een teeltmuur en teeltbakken volgens hetzelfde basisprincipe: water onderaan bufferen en planten erboven laten groeien. Bovenop de constructies zit bovendien een rooster waar klimplanten tegenop kunnen groeien.
Ook hier proberen we regenwater zo lang mogelijk vast te houden.
Het water van een hoger gelegen dak komt via een aftakking van de regenpijp terecht in een eerste gesloten waterbassin. Dat bassin doet tegelijk dienst als zitbank.
Van daaruit stroomt het water cascadegewijs onder de terrastegels door naar de waterreservoirs onder de teeltmuren.
Om nog meer regenwater op te vangen en tegelijk ruimte te creëren voor hevige regenbuien, werkten we samen met Global WCS aan een klep op de afvoerbuis. Daarmee kunnen we water tijdelijk vasthouden, maar bij een verwachte piekbui ook preventief ruimte vrijmaken in de buffer.
Zo proberen we twee uitdagingen tegelijk aan te pakken: water vasthouden tijdens droge periodes en wateroverlast beperken bij hevige regen.
Ook hier bleek tijdens de droogte dat techniek alleen niet volstaat. Met gieters en een goed afgestemde planning hield onze community de gewassen mee in leven.
Wat de toekomst brengt: grijswater en waterhergebruik
Voor nieuwe projecten die momenteel in de pijplijn zitten — daarover binnenkort meer — willen we nog een stap verder gaan in waterhergebruik.
Samen met onze collega's van Rietland onderzoeken we bijvoorbeeld hoe we via rietvelden op het dak grijswater van de gebruikers onder het dak kunnen filteren en opnieuw inzetten voor onze gewassen.
We vertrekken daarbij telkens vanuit hetzelfde uitgangspunt: regenwater opvangen waar het valt en het op een zo lowtech mogelijke manier zo lang mogelijk beschikbaar houden.
Natuurlijke circulariteit is daarbij onze leidraad. Tegelijk kijken we ook naar nieuwe technieken en materialen die ons kunnen helpen om water efficiënter te bufferen, te verdelen en opnieuw te gebruiken.
Dat wordt steeds belangrijker. Door klimaatverandering krijgen we vaker te maken met periodes van droogte, afgewisseld met korte periodes van hevige neerslag. Net die combinatie maakt het belangrijk om regenwater niet zo snel mogelijk af te voeren, maar het vast te houden, te bufferen en slim te beheren.
Ook vanuit de overheid groeit de aandacht voor hemelwaterbeheer en waterbuffering, onder meer via de hemelwaterverordening. Tegelijk komen er steeds meer technische oplossingen en materialen op de markt.
Waterbeheer is meer dan een technische oplossing
Het hoeft dus niet altijd duur of ingewikkeld te zijn om slim met water om te gaan.
Op onze dakmoestuinen zoeken we naar combinaties van regenwateropvang, waterbuffering, lowtech irrigatie, hergebruik en natuurlijke processen. Soms zit de oplossing in een keramische pot of een IBC-vat. Soms in een slim ontworpen watercascade.
En soms zijn het gewoon mensen met gieters die het verschil maken.
Want uiteindelijk gaat goed waterbeheer over een eenvoudige vraag: waar komt het water vandaan, waar kunnen we het vasthouden en hoe zorgen we ervoor dat het terechtkomt waar het nodig is?
Op een dak is elke druppel waardevol. En deze zomer hebben we opnieuw geleerd dat de beste systemen niet alleen slim ontworpen zijn, maar ook kunnen rekenen op een community die klaarstaat wanneer het nodig is.